Business, Research
Leave a comment

De hormonenlobby: het Europees voorzorgsprincipe van tafel in vijf (geruisloze) stappen

Honderden interne brieven van de Europese Commissie verkregen door Reporter Radio en OneWorld bieden inkijk in een succesvolle lobbycampagne. Een lobby met een opmerkelijke doelstelling: minder bescherming voor volksgezondheid en milieu. Een reconstructie met de originele Wob-documenten bij de hand.

Voor wie op 15 juni 2016 voor het eerst inschakelt klinkt het behoorlijk ferm. Europa verbiedt gevaarlijke chemicaliën die met name een groot risico zijn voor het ongeboren kind, en waarvan we de effecten inmiddels wereldwijd bij mens en dier kunnen waarnemen. “We presenteren vandaag strenge criteria voor hormoonverstorende stoffen”, aldus Commissiepresident Jean-Claude Juncker met enige trots, “iets waarmee de EU de eerste in de wereld zal zijn”.

Het gaat om één van de belangrijkste stukken milieuwetgeving van de EU

In Brussel is dan al lange tijd met spanning naar de regels uitgekeken. Terwijl het onderwerp in de pers weinig aandacht krijgt, weten lobbyisten en belangengroepen in de Europese hoofdstad dat het gaat om één van de belangrijke stukken Europese milieuwetgeving van het moment.

16271762142_360743b8c8_o

Commissiepresident Jean-Claude Juncker. Flickr: European Parliament.

De regels moeten schadelijke chemicaliën die een negatieve invloed hebben op de hormonen in de ban doen. Steeds meer van die stofjes worden er ontdekt. Inmiddels gaat de teller richting de duizend chemicaliën, maar het zijn er waarschijnlijk meer.

Brandvertragers in smartphones

Het gaat om allerlei handige syntethische toepassingen, waardoor smartphones minder brandgevaarlijk zijn, of make-up en shampoo niet vatbaar voor schimmel. Ook gaat het om bestrijdingsmiddelen in de landbouw, en chemische goedjes die we terugvinden in het plastic van voedselverpakkingen, of medische toepassingen zoals infuusslangen. De keerzijde van deze stoffen wordt steeds beter zichtbaar. De mens krijgt ze binnen; via de huid, voedsel of ademhaling. Pasgeboren baby’s hebben vaak al stoffen als Bisfenol A en brandvertragers in het systeem zitten toont onder meer Amerikaans onderzoek. Het zou een rol spelen bij een toename van kanker, verminderde vruchtbaarheid en gedragsproblemen als ADHD bij kinderen.

De Europese Commissie wil daarom een verbod in alle 28 lidstaten, om zo al vanuit voorzorg te handelen stelt de EU-chef Jean-Claude Juncker.

Martijn van Dam. Flickr: EU2016 NL.

Martijn van Dam. Flickr: EU2016 NL.

Debat Tweede Kamer

Het zijn woorden die staatssecretaris voor Economische Zaken Martijn van Dam herhaalt wanneer hij op 14 september 2016 in de Tweede Kamer het Nederlandse standpunt verdedigt. Nederland steunt het EU-voorstel: “Het kabinet hanteert hier het voorzorgsprincipe, net als de Europese Commissie dat ook doet”, aldus van Dam. “De Commissie zegt: als een stof hormoonverstorend is, is het in principe verboden om die toe te passen.”

Wetenschappelijke onzekerheid mag geen reden zijn niets te doen

Het voorzorgsprincipe is ooit bedacht als de gouden standaard voor hoe we in de EU om willen gaan met opkomende gevaren. Begin jaren ’90 op papier gezet, geeft het de politiek de ruimte, en zelfs de plicht, om al te handelen bij sterke vermoedens van gevaar. Dit als de risico’s nog worden onderzocht. Het is de basis waarop Europa recent regels presenteerde voor e-sigaretten, waar over langetermijneffecten nog in het duister wordt getast. Het is ook relevant als het gaat om klimaatverandering, waarbij absolute zekerheid ontbreekt. Het principe schrijft voor dat ‘bescherming van gezondheid’ altijd zwaarder weegt dan ‘economische overwegingen’.

17110557880_7a0596fd68_o

Het Europees Parlement vanuit het Leopoldspark in Brussel. Flickr: Vin100_B.

Als een jury kandidaten moest selecteren voor het voorzorgsprincipe, dan zouden hormoonverstorende gifstoffen hoog op de ranglijst eindigen. Bewijs afkomstig uit dierstudies laat zien dat chemicaliën de hormoonhuishouding in de war schoppen, en op termijn leiden tot hormoongerelateerde ziekten. In bevolkingsstudies wordt een toename gezien van veel van dezelfde ziekten, zoals teelbalkanker.

Maar het sluitende bewijs ontbreekt. Dat komt pas, zo stellen wetenschappers, met langetermijnstudies waarbij vanaf geboorte wordt gekeken naar de cocktail van stoffen die we binnenkrijgen. Dan weten we zaken meer zeker. Maar dan zijn ook al een hoop mensen ziek geworden, waarschuwen diezelfde wetenschappers.

‘Wetgeving onderuit’

Het verbod van Juncker zou dus op applaus moeten kunnen rekenen bij de voorstanders van voorzorg, zou je verwachten. Maar dat is niet het geval. Experts stellen dat er wellicht helemaal geen verbod komt.

“In de bijlage van het EU-voorstel zit een achterdeur ingebouwd”

“De belangrijke details van het voorstel zitten in enkele juridische formuleringen”, zegt hoogleraar Andreas Kortenkamp over de telefoon vanuit Londen. Kortenkamp is endocrinoloog aan Brunel universiteit, een specialist als het gaat om hormoonverstoring. Hij deed eerder een onderzoek voor de EU naar deze chemicaliën. “Ze hebben in de bijlage van het voorstel een achterdeur ingebouwd”, zegt hij, “waarmee de kern van de wetgeving onderuit is gehaald. Praktisch gezien zal geen enkele chemische stof waarvan we nu weten dat het een hormoonverstoorder is onder deze definitie vallen. Dit omdat de hoeveelheid wetenschappelijk bewijs die nu wordt gevraagd praktisch gezien onhaalbaar is”.

Bijeenkomst van de Endocrine Society. Flick: Ann Larie Valentine.

Bijeenkomst van de Endocrine Society. Flick: Ann Larie Valentine.

‘Niet beschermd’

Ook het wereldwijde genootschap van endocrinologen zit op de kritische toer: “De Endocrine Society is teleurgesteld en bezorgd”, schrijft de club waarbij ook tien Nobelprijswinnaars zijn aangesloten in een brief aan EU-bestuurders, “dat de criteria opgesteld door de Europese Commissie tekortschieten om op een effectieve manier het publiek te beschermen tegen hormoonverstorende chemicaliën”.

Honderden interne documenten die OneWorld en Reporter Radio verkregen via de Brusselse milieuorganisatie PAN Europe, maar ook via een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob), tonen dat de EU eerst wel een streng verbod in de steigers had staan. Ze geven inkijk in een vakkundig uitgevoerde lobby, die stapsgewijs het voorzorgsprincipe naar de achtergrond weet te drukken.

bisfenolA molecule

Stap 1. Waarschuw voor de economische effecten

Het is februari 2013. Peter Korytar en Björn Hansen, ambtenaren van de afdeling milieu van de Europese Commissie: het milieudepartement, hebben zojuist de laatste hand gelegd aan regels waarmee hormoonverstoorders worden uitgefaseerd. Ze zijn daarbij niet over één nacht ijs gegaan. Bijna vier jaar hebben ze er nu aan gewerkt. Er staat een concreet voorstel op papier. Lees hier het voorstel van DG Milieu Het voorstel gaat uit van het voorzorgsprincipe, en kijkt ook naar ‘verdachte hormoonverstoorders’.

7401820390_ab7631eef2_o

Flickr: Novartis AG.

Dierstudies

“Het was destijds nog een intern voorstel”, vertelt Axel Singhofen, stafmedewerker voor de Groene partijen in het Europees Parlement. Zijn werkruimte op de vierde etage van het parlementsgebouw puilt uit van stapels documenten; de kasten gevuld met een archieflading aan gekleurde ringbanden. Hij is als adviseur het geheugen van de fractie, en een bekend gezicht in de Brusselse wandelgangen. “In het voorstel stond dat als studies tonen dat een chemische stof bij dieren de hormonen verstoord, we er van uitgaan dat dat ook voor mensen geldt.”

Maar wanneer het voorstel kort daarop uitlekt, komen de belangengroepen van de sector in het verweer. Singhofen: “They went ballistic”.

De belangengroep van de pesticide-industrie schrijft tientallen brieven

Zo schrijft de Europese belangengroep van de pesticide-industrie, de European Crop Protection Association (ECPA), de Europese Commissie tientallen brieven. Maart 2013: “Beste Duncan, (…) de meest recente versie van de criteria voor hormoonverstoorders van het milieudepartement zullen naar verwachting de beschikbaarheid van bestrijdingsmiddelen in Europa ernstig verminderen. (…) Wanneer we kijken naar de criteria, is het aannemelijk dat meer dan 37 producten effect hiervan zullen ondervinden. (…) De marktwaarde van deze producten is berekend op 3 tot 4 miljard euro.” Lees hier de brief van ECPA

chemical industry

Ook waarschuwt de lobbygroep voor de effecten op internationale handel: “Beste Michael, één van de grote zorgen rond de criteria voor hormoonverstorende pesticiden zijn de mogelijke effecten op internationale handel. (…) Naar schatting 65 miljard euro aan import van ruwe en deels verwerkte landbouwproducten naar de EU kunnen schade ondervinden door deze beleidswijziging.” Lees hier de tweede brief van ECPA

TTIP in startblokken

Op dat moment, begin 2013, zijn de gesprekken rond het beoogde trans-Atlantische vrijhandelsverdrag TTIP aanstaande. Het verdrag heeft tot doel obstakels voor de handel weg te nemen. Maar regels voor hormoonverstoorders dreigen juist een nieuwe barrière op te werpen. In Amerika is de Environmental Protection Agency (EPA) verantwoordelijk, maar die wil geen verbod. Als Europa dat wel besluit te doen betekent het dat handelswaar zoals soja en mais waar pesticide-residuen op aanwezig zijn bij de grens wordt gestopt.

De Amerikaanse lobby’s van de chemie, CropLife America en de American Chemistry Council, kloppen bij de Europese Commissie aan.

“De voorgestelde regels lijken niet in lijn met de Europees-Amerikaanse doelstellingen voor TTIP”

“Jean, ik ben volgende week in Brussel met vertegenwoordigers van CropLife America en de American Chemistry Council”, schrijft een consultant die is ingehuurd door de sector. “We willen ontmoeten met ambtenaren van de Commissie, met het Europees Parlement en de private sector om het te hebben over onze zorgen (…). De voorgestelde regels lijken niet in lijn te zijn met de Europees-Amerikaanse doelstellingen voor de TTIP-onderhandelingen.”

De ambtenaar antwoordt de consultant die hij persoonlijk blijkt te kennen: “Goed om van je te horen. Mijn collega Duncan Johnstone (…) heeft een ontmoeting staan met vertegenwoordigers van ECPA en Dow op woensdag. Hij stelt voor dat jij daarbij aansluit.” Lees hier de conversatie met Croplife en de American Chemistry Council

bisfenolA molecule

Stap 2. Vraag om meer onderzoek

Maar ondanks ook interne weerstand binnen de EU Commissie, waaronder vanuit het departement voor landbouw zo tonen de stukken, willen de milieuambtenaren van geen wijken weten. Het betekent dat de EU in de zomer van 2013 afstevent op een drastisch verbod. De toon van de brieven wordt steviger. In juni 2013 schrijft belangengroep van de Europese chemiesector Cefic, een industriegroep met in het ledenbestand BASF, Bayer, Dow Chemical en DuPont, een persoonlijke brief direct gericht aan EU-milieucommissaris Janez Potočnik:

“Uw dienst lijkt gefixeerd te zijn geraakt op een specifiek voorstel zonder dat er op een zinvolle manier consultatie heeft plaatsgevonden”, schrijft een vertegenwoordiger. “De criteria om hormoonverstoorders te identificeren zouden gebaseerd moeten zijn op bewijs en wetenschap en niet op vermoedens en ideologie. Ik geloof dat wanneer deze ideologische blokkade wordt opgeheven er geen obstakels zijn om tot een uitkomst te komen die mens en milieu beschermt, en gelijktijdig de steun geniet van alle betrokken partijen.”

Eurocommissaris voor milieu Janez Potočnik

Eurocommissaris voor milieu Janez Potočnik. Flickr: European Parliament.

Cefic vraagt om een studie naar de economische effecten van de wetgeving. De woordkeus maakt de correspondentie licht dwingend: “Als u besluit de huidige voorstellen door te drukken, sporen wij u aan een volledige impactstudie te doen om zo op een zorgvuldige manier de gevolgen hiervan te evalueren.” Lees hier de brief van Cefic aan Potočnik

Amerikaanse Kamer van Koophandel

Het is een boodschap die eerder al door BASF en ECPA is afgeleverd, en die ook de Amerikaanse Kamer van Koophandel, lobbygroep van Amerikaanse multinationals, twee dagen later bezorgt in gesprek met medewerkers van de Europese departementen voor handel en industrie. “AmCham benadrukt de noodzaak voor impactstudie”, staat in notulen van een ontmoeting die plaatsvindt op 26 juni 2013, “gezien de grote impact die de aanbeveling zal hebben”. Lees hier de notulen van de ontmoeting met de Amerikaanse Kamer van Koophandel

De brief van Catherine Day zal het dossier met drie jaar vertragen

Nog geen week later wordt op de hoogste etage van het Berlaymontgebouw, zetel van de Commissie waar dagelijks honderden ambtenaren door draaideuren en detectiepoortjes naar binnen stromen, een brief getikt. Het is deze brief die het dossier met drie jaar zal vertragen. Auteur is Catherine Day, de hoogste ambtenaar van de EU naast president José Barroso:

“Het opstellen van de criteria is een gevoelige zaak vanwege de verschillende meningen die betrokken partijen er op nahouden, en de potentiële gevolgen voor delen van de chemische industrie en internationale handel. Het is daarom belangrijk dat de Commissie kan tonen zorgvuldig te werk te zijn gegaan. (…) De voorstellen moeten worden ondersteund door een impactstudie.” Lees hier de brief van Catherine Day

research

Door de beslissing van Catherine Day heeft de Europese Commissie de deadline voor het opstellen van regels voor hormoonverstoorders gemist. Die was wettelijk vastgesteld op 14 december 2013, een opdracht van het Europees Parlement en de EU-lidstaten in 2009.

bisfenolA molecule

Stap 3. Creëer wetenschappelijke twijfel

Op dat moment is er ook al via andere wegen twijfel in het proces geslopen. Een tweede lobby heeft zich gericht op de wetenschappelijke onderbouwing van het werk van de Commissie. Dat begint in 2012 wanneer professor Andreas Kortenkamp een rapport oplevert dat de milieuambtenaren houvast moet bieden bij het opstellen van regels voor hormoonverstoorders.

Flickr: Stuart Chalmers

Berlaymontgebouw Brussel. Flickr: Stuart Chalmers

“Ons was gevraagd te kijken of er een specifiek probleem bestond met hormoonverstorende chemicaliën, en of regulering nodig was”, vertelt Andreas Kortenkamp, hoofdauteur van de studie. “We deden een grootschalige evaluatie van de bestaande literatuur, en kwamen tot de conclusie dat er inderdaad een probleem bestaat, en dat regulering hier op z’n plek is.”

Maar dan verschijnen kort op elkaar twee studies Bekijk hier de twee studies die het werk van Kortenkamp bekritiseren. Het zijn met name Amerikaanse wetenschappers. Ze noemen het rapport ‘ongebelanceerd’, ‘misleidend’, en stellen dat het geen goede samenvatting biedt van de wetenschappelijke kennis die bestaat over hormoonverstoring.

Hired guns

Andreas Kortenkamp: “Deze wetenschappers zijn Amerikaans en waarschijnlijk niet zo goed bekend met hoe wij in Europa omgaan met chemische stoffen. Hun kritiek was dat wij een oordeel hadden gegeven over het risico van specifieke chemicaliën. Dat was echter niet het geval. Het doel van ons werk was te kijken naar de bredere vraag of deze stoffen überhaupt reguleringen behoeven.”

Product defence companies zijn welbekend vanwege diensten aan de tabaks- en asbestindustrie”

Maar wie zijn deze wetenschappers precies? Stéphane Horel is journalist bij de Franse krant Le Monde. Zij deed onderzoek naar de achtergrond van de auteurs. “De wetenschappers die het rapport van Kortenkamp aanvielen deden dit in opdracht van zogeheten product defence companies”, vertelt ze in een interview. “In dit geval gaat het om de Amerikaanse firma’s Gradient en Exponent.” Volgens Horel zijn het bedrijven die een specialisme hebben ontwikkeld in het zaaien van wetenschappelijke twijfel: “Product defence companies zijn welbekend vanwege hun diensten aan multinationals die gevaarlijke producten verkopen: de tabaksindustrie, en bijvoorbeeld de producenten van asbest en lood.”

6875549772_530ca5cc46_o

Fabriek van BASF. Flikr: Leif Schöneberg.

Industrie betaalt

De twee studies blijken te zijn betaald door lobbyorganisaties van de Europese en Amerikaanse chemiesector. Het gaat om de American Chemistry Council en ECETOC, een onderzoeksinstituut gefinancierd door grote chemiebedrijven. Horel: “Uit interne stukken weten we dat deze studies terecht zijn gekomen bij de Europese Commissie, verzonden als bijlagen in e-mails.”

Glover ontvangt de brief van de toxicologen vlak voordat de EU een beslissing gaat nemen

De kritiek dat de wetenschappelijke onderbouwing niet deugt komt ook nog uit andere hoek. In een brief van Europese toxicologen gericht aan Ann Glover, de wetenschappelijk adviseur van Commissiepresident Barroso. Die wordt verstuurd op 17 juni 2013, vlak voordat de Commissie een beslissing moet nemen.

“De ondergetekenden van deze brief schrijven u omdat we uw aandacht willen vragen voor de aanstaande beslissing van de Europese Commissie om regels op te stellen voor zogeheten hormoonverstorende stoffen”, schrijft de Duitse professor Wolfgang Dekant in een brief die tevens is ondertekend door 55 andere wetenschappers. “Wij zijn bezorgd dat de benadering die nu wordt gekozen breekt met bestaande wetenschappelijke principes in de toxicologie en ecotoxicologie, zonder dat er wetenschappelijk bewijs is dat zo’n koerswijziging legitimeert.” Lees hier de brief van Wolfgang Dekant

Auteurs van de brief aan Ann Glover: Wolfgang Dekant (tweede van rechts), Daniel Dietrich (derde van rechts) en Helmut Greim (tweede van links). In het midden eurocommissaris Andriukaitis. Foto: Universitat Konstanz.

De brief brengt een balletje aan het rollen, zo tonen de documenten, wanneer Ann Glover aan Karl Falkenberg, topambtenaar voor milieu, tekst en uitleg vraagt:

“Memo voor Karl Falkenberg. Ik heb bijgevoegde brief ontvangen die is ondertekend door een groot aantal zeer eminente experts in de toxicologie. (…) Klopt het dat een breuk met bestaande principes is gekozen (…)? En wat is de wetenschappelijke onderbouwing voor dit besluit?” Lees hier de memo aan Karl Falkenberg

Banden BASF

Maar wie zijn deze ‘bezorgde’ wetenschappers? Ook hier ontdekte Le Monde-journalist Stéphane Horel een aantal opmerkelijke banden. “De meerderheid van deze wetenschappers doet geen onderzoek naar hormoonverstorende stoffen”, vertelt ze. “Het zijn geen specialisten in het vakgebied. We weten dat drie mensen het initiatief hebben genomen: Wolfgang Dekant, Daniel Dietrich en Helmut Greim. Allen werken ze al lange tijd als adviseur voor de industrie.”

Klopt het dat Wolfgang Dekant destijds werkte voor BASF?

Wolfgang Dekant blijkt in zijn kantoor aan de universiteit in de Duitse stad Würzburg bereikbaar per telefoon. Hij zou op het moment dat hij de brief schreef hebben gewerkt als adviseur voor het Europese chemiebedrijf BASF. Klopt dat? “Voor BASF?”, zegt Dekant op verwonderde toon, “ik werkte toen met een groep mensen samen, maar niet direct voor BASF voor zover ik mij kan herinneren. Het is alweer drie jaar geleden”.

Dekant benadrukt dat zijn banden met de industrie geen rol hebben gespeeld. Maar moeten wetenschappers niet de schijn van belangenverstrengeling vermijden? Dekant zucht diep en zijn stem schiet een octaaf omhoog: “Waarom zou ik de schijn van wat dan ook moeten vermijden?”, zegt hij. “De brief aan de Europese Commissie was een opinie en geen lobby. Niemand heeft ons verteld dat we iets moesten schrijven, en niemand is ervoor betaald voor zover ik weet.”

bisfenolA molecule

Stap 4. Zet internationale druk

Naast grote chemiebedrijven die vrezen voor hun portfolio, melden ook buitenlandse regeringen zich in Brussel. De Verenigde Staten en Canada zien het voorzorgsprincipe als ‘onwetenschappelijk’. Zij zijn dan ook fel tegen een verbod op hormoonverstoorders, en het plan dat de milieuambtenaren hebben opgesteld.

Flickr: World Trade Organization.

Amerikaanse handelsvertegenwoordiger Michael Froman. Flickr: World Trade Organization.

 

“Derde landen, met name de Verenigde Staten, Canada en Brazilië hebben al reeds zorgen geuit omtrent de criteria”, schrijft een EU-ambtenaar in juni 2013 aan eurocommissaris voor volksgezondheid Tonio Borg, “die kunnen leiden tot ingrijpende repercussies inzake handel”. Lees hier de brief aan Tonio Borg

‘Wordt belangrijker’

Met de onderhandelingen rondom TTIP in 2013 in de startblokken, zijn hormoonverstoorders een issue dat getackeld moet worden. Dat vinden althans de Brusselse ambtenaren van het EU-departement voor handel die de gesprekken met de Amerikanen gaan voeren. “Het vraagstuk van hormoonverstorende stoffen is complex”, schrijft een ambtenaar op 5 maart 2013, “en wordt belangrijker gezien de aanstaande EU-VS onderhandelingen over een vrijhandelsverdrag”. Lees hier de interne conversatie van het handelsdepartement

Hormoonverstoorders zijn nooit onderwerp geweest van de EU-VS handelsgesprekken, zo heeft de Europese Commissie altijd publiek beweerd. De interne documenten tonen echter dat die lezing niet klopt.

“Met Cefic hadden we het over drie meest veelbelovende onderwerpen”, schrijft Klaus Berend van het industriedepartement op 26 februari 2013 in een e-mail over de aanstaande TTIP-gesprekken. “Ik heb onderstreept dat hormoonverstoorders het meest urgente onderwerp is (…). Het handelsdepartement zou zelfs graag zien dat we vooruitgeschoven onderhandelingen hierover voeren, nog voordat officieel het proces [de TTIP-gesprekken met de Amerikanen] wordt gestart.” Lees hier de brief van Klaus Berend

14660103942_82efa01cf3_o

Anti-TTIP demonstrantie. Flikr: Global Justice Now.

De documenten tonen dat het handelsdepartement, net als de chemiesector, tegen het verbod is. Het departement wil met het Amerikaanse milieuagentschap, de Environmental Protection Agency (EPA), gaan praten over het beleid. “Wij verwelkomen het idee van Cefic en de American Chemistry Council”, schrijft een ambtenaar van handel aan chemiebedrijf BASF, “dat de EPA en de Europese Commissie samen aan regelgeving gaan werken voor hormoonverstorende stoffen. Dit met het uiteindelijke doel om tot een definitie te komen die de ‘potentie’ van een stof in acht neemt.” Lees hier de e-mail gericht aan BASF

Ambtenaren zijn bezorgd om hoe wat ze doen zal overkomen, mocht het bij het publiek bekend worden

Die laatste zin is cruciaal. Het is wat de chemische industrie voorstaat. ‘Potentie’ betekent dat alleen de meest krachtige hormoonverstorende stoffen gereguleerd zullen worden. Volgens de twee belangrijkste autoriteiten op het gebied van hormoonverstoring, de Wereldgezondheidsorganisatie en de Endocrine Society, is zo’n aanpak echter niet wetenschappelijk. Bij hormoonverstoorders is het namelijk niet altijd de dosis die het gif maakt, en kunnen kleine blootstellingen al risicovol zijn voor het ongeboren kind. Dit omdat het hormonaal systeem fijnzinnig werkt, met name tijdens de “programmering” in de baarmoeder.

‘Beeld dat standaarden worden verlaagd’

Het handelsdepartement is zich bewust van de implicaties van wat ze voorstelt. Ambtenaren maken zich dan ook zorgen over hoe wat ze doen overkomt mocht het publiek worden: “Het handelsdepartement verklaarde dat er wat spanningen zijn geweest als het gaat om hoe de media verslag heeft gedaan over de zaak rond hormoonverstoorders”, staat in notulen van een ontmoeting tussen Brusselse ambtenaren en het Amerikaanse bedrijfsleven. “Ondanks dat zij [het handelsdepartement] willen dat TTIP slaagt, willen ze niet het beeld creëren dat Europese standaarden hier worden verlaagd.” Lees hier de notulen van de ontmoeting met het Amerikaanse bedrijfsleven

impacts on international trade

Toch komt de samenwerking met de EPA tot stand, zo heeft OneWorld eerder blootgelegd. Op vragen van OneWorld heeft de Commissie vervolgens geantwoord dat de samenwerking niks met het TTIP-verdrag te maken heeft. De Amerikanen zijn in de media echter een stuk transparanter geweest:

“Wetgevers uit de VS en EU zullen in oktober een pilotprogramma starten met als doel om een ‘geharmoniseerde aanpak’ te ontwikkelen voor het testen van chemicaliën op hormoonverstoring”, tekent nieuwswebsite Inside US Trade in 2014 op uit de mond van een woordvoerder van het milieuagentschap EPA. “Het initiatief (…) is één van de drie pilotprogramma’s inzake chemicaliën, die de EU en de VS parallel aan de TTIP-onderhandelingen hebben gelanceerd.”

Flikr: Enrique Mendizabal.

Flikr: Enrique Mendizabal.

Onder vuur

Er vinden twee ontmoeting plaats tussen de medewerkers van de EPA en de Commissie, de laatste keer voor zover bekend op 6 en 7 oktober 2015. Terwijl de dialoog met de EPA loopt, voert de Verenigde Staten de druk elders op. Dat blijkt uit interne notulen van het EU-departement voor volksgezondheid die Reporter Radio en OneWorld met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur in handen krijgen. Het zijn stukken van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) in Genève.

“De EU kwam onder agressieve en zeer goed georkestreerde aanval over hormoonverstorende stoffen”

“De Verenigde staten bracht voor het eerst naar voren als een specifieke zorg omtrent handel (…), het voorstel van de EU voor het categoriseren van hormoonverstorende stoffen”, valt te lezen in notulen van een ontmoeting in maart 2015. “De VS werd gesteund door 16 andere landen.” Lees hier de notulen uit maart 2015 Dan in juli 2015: “De EU kwam onder agressieve en zeer goed georkestreerde aanval op meerdere fronten, met name met betrekking tot hormoonverstorende stoffen.” Lees hier de notulen uit juli 2015 En in oktober 2015: “De EU werd aangevallen over hormoonverstorende stoffen. Dit keer door een recordaantal van 21 leden.”  Lees hier de notulen uit oktober 2015

Volgens de VS is een verbod op hormoonverstorende stoffen in strijd met afspraken die bestaan binnen de Wereldhandelsorganisatie. Binnen de WTO, dat toeziet op de naleving van handelsafspraken, mag de stroom aan goederen die de aardbol over reist alleen worden verstoord als er hard wetenschappelijke bewijs is van een risico. De EU kreeg in het verleden daarom voor miljoenen dollars aan handelssancties aan de broek, onder meer vanwege een stop op de import van rundvlees met groeihormonen, iets dat Europa zegt te doen uit voorzorg.

27249576710_90bd33083d_o

Containerschip in de haven van San Fransisco. Flickr: Mark Gunn.

Dat een verbod strijdig is met de afspraken binnen de WTO is ook wat de Amerikanen benadrukken in een brief die zij januari 2015 opsturen naar de Europese Unie.
Lees hier de brief van de Amerikaanse regering
Het document bevat argumenten die overeenkomen met de inhoud van een vertrouwelijke analyse die de VS-lobbygroep CropLife America liet opstellen. Lees hier de analyse van advocatenkantoor Sidley Austin Dat laatste feit suggereert dat de lobbygroep heeft meegeschreven aan de Amerikaanse brief. In het document noemt de Amerikaanse regering het verbieden van hormoonverstoorders in strijd met de TTIP-gesprekken, een verdrag dat het doel heeft om ‘overeenkomsten in regulering te vergroten’ .

Wat was de impact van de diplomatieke druk? Een interne memo lijkt daar licht op te schijnen

Wat is de impact geweest van al deze diplomatiek druk? Tussen de documenten die Reporter Radio en OneWorld met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur verkrijgen zit een memo die op die vraag licht lijkt te schijnen. Het zijn notulen van een ontmoeting tussen eurocommissaris Vytenis Andriukaitis (volksgezondheid) en de ambassadeurs van de Verenigde Staten en Canada. De criteria gaan over ter tafel. De datum is 13 juli 2016, een kleine maand nadat Juncker de regels bekend heeft gemaakt.

“COM [de Commissie, red.] voorziet de mogelijkheid om MRL’s vast te stellen, iets dat gezien moet worden als een ambitieus voorstel om de zorgen geuit door de ambassadeurs tegemoet te komen.” Lees hier de notulen van de ontmoeting met de buitenlandse ambassadeurs

Commissaris Andriukaitis. Flickr: European Parliament.

Commissaris Andriukaitis. Flickr: European Parliament.

‘Draai 180 graden’

‘MRL’s’ staat voor maximum residue levels, ambtelijk jargon voor de hoeveelheid resten van bestrijdingsmiddelen die op landbouwproducten als mais en soja aanwezig mogen zijn wanneer de consument ze in de winkel koopt. Wat de Commissie hier lijkt te zeggen is dat er geen verbod komt in de EU, maar dat voor hormoonverstorende pesticiden “veilige” niveaus zullen worden vastgesteld.

“Dit interne document onthult dat de Commissie werkt aan uitzonderingen op het verbod die de wet ineffectief maken”, zegt Axel Singhofen telefonisch nadat hij het document heeft kunnen bestuderen. “Anders gezegd: dat hormoonverstorende stoffen nu op de markt blijven, die anders verboden zouden worden. De Europese Commissie heeft een aantal jaar terug een 180 graden draai gemaakt, en probeert nu met criteria te komen die zo min mogelijk stoffen gaan reguleren.”

bisfenolA molecule

Stap 5. Ontken je winnende hand

Wanneer we inzoomen op de tekst van het huidige voorstel van de Commissie, valt op dat er een zinsnede is neergepend die nog afwezig was in voorstel uit 2013. Wanneer het risico van een hormoonverstorende chemische stof ‘verwaarloosbaar’ is, zo valt te lezen, zal de Europese Unie het geen hormoonverstoorder noemen. Het komt daarmee ook niet in aanmerking voor verbod.

 

Flickr: tomblessley.

Flickr: tomblessley.

“Het is de ergste van alle mogelijke uitkomsten”, reageerde professor Andreas Kortenkamp tegen de Britse krant The Guardian. “Risicomanagement is exact waar de industrie voor heeft gelobbyd, en de Europese Commissie heeft ze hierin nu haar zin gegeven.”

‘Veilige doseringen’

De documenten tonen dat de industrie daar inderdaad om heeft gevraagd, als alternatief voor een verbod. Zo schrijft Cefic op 13 maart 2013: “De criteria die zullen worden gebruikt om hormoonverstoorders te evalueren moeten de potentie van stoffen meewegen, en de mogelijkheid om veilige drempelwaarden vast te stellen niet uitsluiten.” Lees hier de brief van Cefic ‘Potentie’ gaat om het kijken naar de kracht en dus het risico van een specifieke chemische stof, iets dat volgens de WHO niet op een veilige manier kan. Dit niet alleen omdat baby’s extra gevoelig zijn, maar ook omdat huidige testmethoden de effecten van hormoonverstorende chemicaliën vaak niet waarnemen.

“Als potentie niet wordt meegenomen, zullen met de criteria zelfs de meest veilige stoffen worden verboden”

Toch bepleit de industrie dat het de enige juiste en wetenschappelijke benadering is. Chemiebedrijf DuPont, mei 2013: “Als potentie niet wordt meegenomen, zullen de criteria voor hormoonverstoorders zelfs de meest veilige stoffen van de markt halen.” Lees hier de brief van DuPont

Maar de Brusselse belangengroepen van de chemiesector zijn niet tevreden met de criteria van Juncker, stellen zij publiek: “De Europese Commissie heeft de optie gekozen die het meeste beperkingen op gaat leggen aan boeren en de industrie”, zei Jean-Philippe Azoulay van ECPA in een debat georganiseerd door de Brusselse nieuwswebsite viEUws op 24 oktober. “Als potentie zou zijn toegevoegd dan hadden boeren veel betere middelen gekregen om veilig en kwalitatief hoogstaand voedsel te produceren.”

10947548964_f59224c460_o

Boer rijdt bestrijdingsmiddelen uit op land. Flikr: Pieter van Marion.

Het huidige EU-voorstel maakt inderdaad geen melding van potentie, een begrip dat in het Brusselse debat behoorlijk controversieel is geworden. Maar het kijken naar risico’s van stoffen zal in de praktijk op dezelfde manier uitpakken. Dat stellen althans de wereldwijde experts inzake hormoonverstoring: “De introductie van verwaarloosbaar risico”, schrijft de Endocrine Society als reactie op de criteria, “is het de facto openen van de deur voor potentie-overwegingen”.

“Ik denk dat het hier om dubbelspraak van de industrie gaat”

Strategie

Waarom, met de wind in de zeilen, ziet de industrie geen lichtpuntjes? “Ik denk dat het hier om dubbelspraak gaat”, zegt Axel Singhofen. “Als zij nu het nieuwe voorstel van de Commissie zouden omarmen zou dat ons, de critici, munitie geven. Wat de industrie wil is namelijk geen geheim. Er is hier een strategische afweging gemaakt, waarbij ze stellen dat wat zij wilden niet uit de bus is gekomen, zonder erbij te vertellen dat ze eigenlijk best tevreden zijn.”

Wat Europa gaat doen met hormoonverstorende stoffen moet komende maanden duidelijk worden. De lidstaten moeten het plan van Juncker goedkeuren, maar meer dan tien lidstaten zouden kritisch zijn. Ook het Europees Parlement kan nog een veto uitspreken. Bij geen akkoord, moet de Commissie terug naar de tekentafel. Mocht dat gebeuren staat één ding wel vast. Milieuambtenaren Peter Korytar en Björn Hansen zijn deze keer niet meer van de partij. Het dossier is namelijk ondertussen verplaatst naar een ander departement: volksgezondheid.

Voor de uitzendingen van Reporter Radio zijn BASF, Bayer, Akno Nobel, Cefic en ECPA gevraagd om een reactie. Geen van hen was bereikbaar voor commentaar.

bisfenolA molecule

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *