Research
Leave a comment

Hierom zijn wetenschappers bezorgd over huis- tuin en keukenchemicaliën

Een relatief nieuw wetenschappelijk inzicht. Zo wordt het met regelmaat genoemd. Kennis over hormoonverstoring is de laatste jaren snel toegenomen.

Illustratief zijn twee rapporten van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO. “Ondanks dat helder is dat bepaalde chemicaliën in het milieu hormonale processen kunnen verstoren, is er enkel zwak bewijs dat de menselijke gezondheid negatief wordt beïnvloed door hormoonactieve stoffen”, schrijft de VN-organisatie in 2002. Tien jaar later, in 2012, heeft een kleine aardverschuiving plaatsgevonden: “We zien een toename van hormoongerelateerde ziekten over de hele wereld waarbij hormoonverstoorders waarschijnlijk een belangrijke rol spelen”, staat in een overzichtsrapport. “Het is een mondiale dreiging die dient te worden aangepakt.”

bisfenolA molecule

Waarschuwingssignalen van de hormonale effecten die chemische stoffen veroorzaken zijn er al langer. Zeebioloog Cato ten Hallers was er vroeg bij toen ze in de jaren ‘90 onderzoek deed naar slakken in de Noordzee, en aan de alarmbel trok omdat ze iets wel heel opmerkelijks waarnam.

cato

Zeebioloog Cato ten Hallers

“In de buurt van drukke zeevaartroutes vonden we vrouwelijke slakken met mannelijke geslachtskenmerken”, vertelt ten Hallers in een interview met OneWorld. Ze heeft het over de wulk, een zeeslakje dat ze liefkozend ‘de poes van de zeebodem’ noemt. “De slakken kregen piemeltjes.” De geslachtsverandering die Ten Hallers waarneemt blijkt te zijn veroorzaakt door een chemisch goedje gebruikt in scheepsverf, een stof genaamd tributyltin (TBT), handig om de aangroei van zeeorganismen op het onderwaterschip te voorkomen.

Verbod scheepsverf

Maar de scheepsverf is zo giftig dat de wulk als gevolg ervan in de Noordzee dreigt uit te sterven. Hallers zet zich daarom in voor een verbod, iets dat haar met steun van de Nederlandse regering lukt in 2001. Binnen de IMO, de zeevaartorganisatie van de Verenigde Naties, wordt besloten de stof stapsgewijs uit te faseren.

Dat het verbod er komt is omdat in het lab is bewezen dat het de scheepsverf is die de hormoonverstoring bij de wulk veroorzaakt. Bij mensen is om evidente ethische redenen dit soort onderzoek niet mogelijk. Toch neemt bewijs toe dat ook onze hormonen gevaar lopen.

 Veel alledaagse producten bevatten hormoonverstorende stoffen. Op de OneWorld-redactie openden we een aantal tassen en keken waar het gevaar loert.

 

De WHO maakt zich zorgen over een aantal negatieve trends in de bevolking. De VN-organisatie schrijft dat gedragsproblemen bij kinderen in sommige landen toenemen: “Blootstelling aan hormoonverstoorders wordt in verband gebracht met neurologische aandoeningen, onder andere dyslexie, verminderd IQ, ADHD en autisme.” Ook zijn er zorgen omtrent vruchtbaarheid. “Een groot deel, tot wel 40 procent, van jonge mannen in sommige landen kampt met lage zaadkwaliteit”, schrijft de VN-organisatie, “dit verkleint de kans dat ze vader kunnen worden”.

“Muizen blijven hyperactief na korte blootstelling aan pesticiden”

Hormoonverstorende stoffen zoals Bisfenol A in plastic en bestrijdingsmiddelen in de landbouw zitten in de beklaagdenbank, omdat wanneer dieren worden blootgesteld vaak dezelfde ziekten en stoornissen ontstaan die bij mensen zouden toenemen.

Hyperactieve muizen

Zo vertelt onderzoeker Pim Leonards van de Vrij Universiteit Amsterdam in de uitzending van Reporter Radio van zaterdag 20 november over een experiment in Zweden, waar muizen na geboorte zijn blootgesteld aan een bestrijdingsmiddel: “Vier maanden later hebben ze naar het gedrag gekeken. Normaal worden muizen rustig nadat ze een nieuwe omgeving hebben verkend. Maar de muizen die aan deze pesticiden zijn blootgesteld blijven hyperactief. De stoffen zitten niet meer in het systeem, maar er is iets in de hersenen veranderd.”

Als het gaat om onvruchtbaarheid, wordt ook door Nederlandse wetenschappers een probleem gesignaleerd. Gert Dohle is uroloog aan het Erasmus MC. Hij stelt dat twee derde van alle studies laat zien dat er een achtergang is van de mannelijke zaadkwaliteit. Dohle: “Het ontstaat al vroeg tijdens de zwangerschap. Als er in die fase teveel is aan vrouwelijk hormoon zal de testikel van de man zich niet goed ontwikkelen. De gevolgen zijn verminderde vruchtbaarheid, en wat we met name zien de laatste jaren is ook een toename van mannen met zaadbalkanker.”

bisfenolA molecule

‘Verdubbeling zaadbalkanker’

Zaadbalkanker zou sinds eind vorige eeuw in Nederland zijn verdubbeld stelt Dohle. “Sinds 20 jaar hebben we in Nederland heel goede registratie van alle kwaadaardige tumoren, en je ziet landelijk en ook in de landen om ons heen dat zaadbalkanker jaarlijks toeneemt.”

Maar hoe weten we dat chemicaliën dit veroorzaken? Het antwoord is dat we dat niet zeker weten. Maar wederom bieden dierstudies sterke aanwijzingen. Dohle: “Als muizen deze stofjes krijgen toegediend zien we dezelfde stoornissen. Ook bij dieren in het wild zien we vaker afwijkingen aan de geslachtsorganen. Een alternatieve verklaring zou zijn dat er iets mis is met het erfelijk materiaal, maar erfelijke afwijkingen verplaatsen zich niet zo snel door de populatie.”

Maar liefst 157 miljard euro aan geschatte zorgkosten in de EU door hormoonverstoorders

Naast dierstudies worden volgens de WHO de mechanismen achter hormoonverstoring bij de mens ook steeds beter begrepen: “Sommige hormoonverstoorders gaan interactie aan met het schildkliersysteem (…) bij mensen. Het functioneren van de schildklier is cruciaal voor gezonde hersenontwikkeling, met name gedurende de zwangerschap en kort na de geboorte.”

De Endocrine Society, het wereldwijde genootschap van specialisten, heeft in een poging wat meer houvast te bieden, een berekening gemaakt van de zorgkosten die zouden samenhangen met hormoonverstoorders. Hiervoor is een zelfde soort methodiek gebruikt als door het IPPC, het klimaatpanel van de VN, om om te gaan met onzekerheid. De conclusie? Europa kampt met een explosie aan zorgkosten, meer dan 150 miljard euro per jaar, met name door verminderd IQ. Ook zou in de EU minimaal 5 procent van alle autismegevallen komen door chemicaliën.

Onderzoek toont dat hormoonverstoorders met name risicovol zijn tijdens de ontwikkeling van foetus in de baarmoeder, wanneer de stoffen via de placenta bij de baby komen. Hier kunnen lage doseringen al effect hebben, zo schrijft de Wereldgezondheidsorganisatie in haar rapport. Veilige doseringen zijn volgens de VN-organisatie vaak niet vast te stellen omdat het gaat om een gevoelig hormonaal proces, en testmethoden om effecten waar te nemen vaak nog ontbreken.

bisfenolA molecule

Experts wijzen er dan ook op dat zwangere vrouwen deze stoffen het best kunnen mijden. In landen als Denemarken geeft de overheid voorlichting. In Nederland is dat niet het geval. Wel is in België een Nederlandstalige brochure uitgegeven door de Gezinsbond. Daarin wordt aangeraden om ecologische cosmetica te gebruiken, biologisch in te kopen, en vaker te stofzuigen. In huisstof komen namelijk ook hormoonverstorende chemicaliën terecht.

‘Topje van ijsberg’

dsc_0150

Professor Andreas Kortenkamp

Vaak weten we welke stoffen risicovol zijn, zoals brandvertragers, maar vaak ook niet blijkt.

“In het rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie wordt de schatting gemaakt dat er minimaal 800 van dit soort hormoonverstorende stoffen zijn”, vertelt professor Andreas Kortenkamp van Brunel Universiteit over de telefoon vanuit zijn kantoor in Londen. Kortenkamp schreef mee aan het WHO-rapport. “Veel mensen denken echter dat dit slechts het topje van de ijsberg is. Er zijn momenteel tienduizenden chemische stoffen toegelaten op de Europese markt. Deze stoffen zijn nooit getest op hormoonverstoring. Binnen REACH, het Europese goedkeuringsprogramma voor chemische stoffen, wordt daar niet op getest. Er is geen data, nul, helemaal niks. Het is dus heel waarschijnlijk dat er nog veel meer stoffen op de loer liggen.”

Er wordt op aangedrongen de criteria ook binnen REACH toe te passen

Als Europa regelgeving voor hormoonverstorende stoffen weet vast te stellen, zal de EU chemicaliën beter gaan onderzoeken. De wetgeving schrijft voor dat dit in eerste instantie alleen voor bestrijdingsmiddelen gaat gebeuren. Het Europees Parlement en de EU-lidstaten hebben er echter op aangedrongen dat de criteria ook worden toegepast binnen wetgeving voor cosmetica, voedselverpakkingen en REACH, het testprogramma voor industriële chemicaliën.

bisfenolA molecule

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *